Εργασία, αυτό το προπατορικό αμάρτημα!

Η Χελώνα αναδημοσιεύει, ένεκα της ημέρας, μια συνέντευξη του Γάλλου ιστορικού Jacques Le Goff στον Gerard Miller, στην οποία, ανάμεσα στ’ άλλα, αναφέρεται και στις μεταπτώσεις της χριστιανικής ηθικής διδασκαλίας καθώς το άρμα της ιστορίας παράσερνε τον παλιό κόσμο. Η συνέντευξη είχε δημοσιευθεί στα ελληνικά στο Βήμα της 29ης Αυγούστου 1993.

Για αιώνες, η εργασία είχε τον χαρακτήρα μετάνοιας και η μη-εργασία αποτελούσε, τρόπον τινά, ιδεώδη κατάσταση σύμφωνα με την αντίληψη της Εκκλησίας. Ασφαλώς η μη-εργασία δεν εξισωνόταν με την τεμπελιά, αλλά με ένα ιδιαίτερο είδος αργίας πον συνίστατο στο να αφιερώνει κανείς τον χρόνο τον στην υπηρεσία και τη λατρεία τον θεού.
Με τον αριθμό των Ευρωπαίων που έχουν βρεθεί χωρίς δουλειά να ανέρχεται σε εκατομμύρια και το μέλλον να διαγράφεται σκοτεινό, η ανεργία αποτελεί πλέον τον εφιάλτη της Γηραιάς Ηπείρου. Εν τούτοις, όσο και αν έχουμε την εντύπωση ότι είναι φαινόμενο σύγχρονο, η Ιστορία μας διδάσκει ότι η ανεργία δεν εμφανίστηκε για πρώτη φορά στην εποχή μας και, πράγμα ενδιαφέρον, ότι δεν είχε πάντοτε την ίδια σημασία. Ποιες είναι όμως οι καταβολές της ανεργίας και, κυρίως, ποια η σχέση της με την εργασία; Πιο συγκεκριμένα: Πότε η εργασία αναγορεύθηκε σε αξία και σε μόνο αποδεκτό τρόπο να αποκομίσει κανείς τα προς το ζην, ενώ η ανεργία (και πόσο μάλλον η αεργία) άρχισε να περιβάλλεται από απαξία; Ο Jacques Le Goff, διευθυντής του ιστορικού περιοδικού «Annales» και ένας από τους επιφανέστερους εκπροσώπους της Νέας Ιστορίας, προσεγγίζει τα παραπάνω ζητήματα σε πρόσφατη συνέντευξή του. Ανατρέχοντας πίσω στον Μεσαίωνα, ο Le Goff εξετάζει την εξέλιξη των εννοιών της εργασίας και της ανεργίας, αναλύοντας τη σχέση τους με την οργάνωση της οικονομίας και τον χριστιανισμό.

Η αγωνία της ανεργίας είναι τόσο μεγάλη σήμερα που έχουμε την εντύπωση ότι είναι πρόσφατη. Εν τούτοις δεν είναι ο 20ός αιώνας που την επινόησε.

Φυσικά και όχι. Από το μέσον τον 13ου αι. μία οξεία οικονομική κρίση έπληξε τη Δύση και διέκοψε την ανάπτυξη που είχε αρχίσει να σημειώνεται από το 1000 μ.Χ. και εφεξής. Από το 1260 καταγράφονται οι πρώτες απεργίες στη Γαλλία. Μολονότι δεν είναι οι πρώτες στάσεις εργασίας – καθηγητές και φοιτητές είχαν αναλάβει αντίστοιχες πρωτοβουλίες το 1229 -, αποτελούν ουσιαστικά ένα σημείο τομής.

Γιατί ως το μέσον τον 13ου αι. κανένας στη Γαλλία δεν ήταν χωρίς εργασία;

Ας πούμε πως μέχρι τότε το πρόβλημα – πον ήταν άλλωστε περιστασιακό – της ελλείψεως ή της απώλειας εργασίας επελύετο συνήθως χωρίς περιπλοκές. Αν ένα άτομο βρισκόταν χωρίς δουλειά, τότε ξαναγύριζε στην οικογενειακή εστία, ζώντας και δουλεύοντας με τους γονείς του. Όμως η μαζική μετανάστευση οτις πόλεις και η συνακόλουθη εμφάνιση της πυρηνικής οικογένειας – άνδρας, γνναίκα, παιδιά – μετέβαλε την κατάσταση. Τώρα, το να βρεθεί άνεργος ο πατέρας έθετε σε κίνδυνο την επιβίωση ολόκληρης της οικογένειας. Εξ ου και η εξεύρεση εργασίας άρχισε να αποτελεί παράγοντα ανησυχίας.

Τι είδους συμπτώματα συνόδευαν την ανησυχία εκείνη;

Κοιτάξτε, οι μαρτυρίες που διαθέτουμε είναι, βεβαίως, μόνον έμμεσες. Παραδείγματος χάριν, θα πρέπει μάλλον να αποδώσουμε κάποιες περιπτώσεις αυτοκτονίας που έλαβαν χώρα στο τέλος του 13ου ή την αρχή του 14ον αι. στην ανεργία. Φαίνεται επίσης ότι ορισμένα νοσοκομεία άρχισαν να δέχονται ως ασθενείς ανθρώπους των οποίων η κατάσταση, τηρουμένων των αναλογιών, εξισώνεται με τους ανέργους του σήμερα. Την εποχή εκείνη, με την εξαίρεση φυσικά της Εκκλησίας, τα νοσοκομεία ήταν τα μόνα ιδρύματα που θα μπορούσαν να υποδεχθούν, να περιθάλψουν και ενδεχομένως να βοηθήσουν κοινωνικά τονς ανέργους.

Εν τούτοις η ανατροπή αυτή που πραγματοποιείται κατά τον Μεσαίωνα έχει και έναν χαρακτήρα συμβολικό, δεν είναι έτσι; Άλλωστε η εργασία δεν αποτελούσε πάντοτε αξία.

Στην αρχή η εργασία, ακόμη και για τον χριστιανισμό, περιβάλλεται από αρνητική αξία, όντας συνδεδεμένη με το προπατορικό αμάρτημα! Ο Αδάμ και η Εύα δεν καταδικάστηκαν από τον Θεό να εργάζονται διότι αμάρτησαν; Για αιώνες η εργασία είχε τον χαρακτήρα μετάνοιας και η μη-εργασία αποτελούσε, τρόπον τινά, ιδεώδη κατάσταση σύμφωνα με την αντίληψη της Εκκλησίας. Ασφαλώς η μη-εργασία δεν εξισωνόταν με την τεμπελιά, αλλά με ένα ιδιαίτερο είδος αργίας που συνίστατο στο να αφιερώνει κανείς τον χρόνο τον στην υπηρεσία και τη Λατρεία του Θεού.
Στην Καινή Διαθήκη, το κείμενο αναφοράς είναι το επεισόδιο της Μάρθας και της Μαρίας. Όταν ο Ιησούς τις επισκέπτεται, η Μάρθα δραστηριοποιείται, ετοιμάζει το γεύμα, καθαρίζει το σπίτι, ενώ αντιθέτως η Μαρία, καθισμένη μπροστά στα πόδια του Ιησού, αρκείται στο να τον ακούει. Μετά από λίγο, εκνευρισμένη, η Μάρθα απευθύνεται στον Ιησού ζητώντας του να πει στην αδελφή της να την βοηθήσει. Ο Ιησούς όμως της απαντά ότι είναι εκείνη (η Μαρία) που κάνει αυτό που πρέπει. Πρόκειται για μία αντίληψη πραγμάτων που, κυριολεκτικά, θα αναποδογυριστεί κατά τη διάρκεια του 12ου αι., όπου άλλωστε σημειώνονται και αρκετές προσπάθειες αποκαταστάσεως της εργατικής Μάρθας.
Η κοινωνία της οικονομικής ανάπτυξης, που έχει ανάγκη από εργατικά χέρια, θα αποδώσει ηθική αξία στην εργασία και θα την περιβάλει με ένα θετικό ψυχολογικό περιβάλλον. Η εργασία δεν θα είναι πλέον κατάρα, θα μεταβληθεί σε ουσιώδες στοιχείο της ανθρώπινης ύπαρξης, ένας τρόπος να συμπληρώσει κανείς το έργο του Θεού. Η Εκκλησία θα συμφιλιώσει τη θεϊκή με την ανθρώπινη δημιουργία.

Συνεπώς πρόκειται για την ανακάλυψη της εργασίας, της ανεργίας και, φαντάζομαι, του ελεύθερου χρόνου.

Ουσιαστικά αυτό που συμβαίνει είναι ότι ο άνθρωπος αποκτά συναίσθηση των ορίων της φυσικής αντοχής του, καθώς και της ανάγκης για ανάπανση. Δεν έχει κανείς παρά να αναλογισθεί τη σημασία της λατινικής λέξης recreatio, που αναφέρεται στην ανα-δημιουργία, άρα ουσιαστικά στην επανεύρεση των δυνάμεων μας. Η αναψυχή εκλαμβάνεται πλέον ως πράξη θεμελιώδους σημασίας, συνεπώς – και αυτό αποτελεί νεωτερισμό – ο προϊστάμενος που δεν εξασφαλίζει στον υφιστάμενό του ελεύθερο χρόνο, ανάπαυση και αναψυχή διαπράττει ατόπημα.

Τα κατ’ ιδίαν επαγγέλματα επωφελούνται από την αξία που αποδίδεται στην εργασία;

Η διάκριση μεταξύ νόμιμων και παράνομων επαγγελμάτων παραμένει, εν τούτοις η αξιολογική αναβάθμιση της εργασίας ωφελεί κυρίως τα επαγγέλματα που ως τότε ρητά καταδίκαζε η Εκκλησία. Ουσιαστικά η κοινωνία και η Εκκλησία κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι όλα τελικά χρειάζονται… Έτσι, αποκαθίστανται όλων των ειδών τα απαγορευμένα επαγγέλματα, όπως εκείνα του εμπόρου, τον πανδοχέως. Φυσικά, σε κάθε επάγγελμα καταλογίζονταν διαφορετικά πράγματα, με αλλά λόγια ο κατάλογος των απαγορευμένων επαγγελμάτων είχε συντεθεί με βάση διαφορετικά κριτήρια. Έτσι, παραδείγματος χάριν, οι πανδοχείς κατηγορούντο ότι διηύθυναν στην ουσία οίκους ανοχής.

Οι γυναίκες ωφελούνται καθόλου από αυτή την τεράστια επιχείρηση αποκατάστασης;

Ναι, αν και χωρίς να απειληθεί η ανδρική κυριαρχία. Η Εκκλησία, που εξαρχής είχε τοποθετήσει στο επίκεντρο τη γεωργία, εξακολουθεί στις νωπογραφίες να αποδίδει στον άνδρα τις κύριες παραγωγικές εργασίες: σπορά, θερισμός, κλάδεμα των αμπέλων. Εν τούτοις, αν κοιτάξει κανείς πιο προσεκτικά, θα διαπιστώσει ότι η γυναίκα αναλαμβάνει σιγά-σιγά την επεξεργασία: κοσκινίζει το στάρι, γνέθει το μαλλί και καθώς η υφαντουργία γίνεται η κατ’ εξοχήν βιομηχανία του Μεσαίωνα, η γυναίκα βρίσκεται καλά τοποθετημένη προκειμένου να συμμετάσχει στην οικονομική μεταλλαγή που πραγματοποιείται.

Με το να αναγάγει όμως την εργασία σε αξία, μήπως ο Μεσαίωνας άνοιξε, κατά κάποιον τρόπο, τους ασκούς του Αιόλου; Αν είναι η εργασία που παρέχει στον άνθρωπο την υπόσταση του, είτε είναι άνδρας είτε είναι γυναίκα, τι γίνεται με αυτούς που, για τον έναν ή τον άλλον λόγο, δεν εργάζονται;

Έχετε δίκιο… Μια φράση του Αποστόλου Παύλου από την Παλαιά Διαθήκη στοιχειώνει, άλλωστε, ολόκληρο τον Μεσαίωνα: Όποιος δεν εργάζεται, δεν δικαιούται τροφή. Η συζήτηση γύρω από αυτό το θέμα αναστάτωσε τις πρώτες χριστιανικές αλλά και εβραϊκές κοινωνίες. Διότι ουσιαστικά η άποψη αυτή θέτει το εξής δίλημμα: Οφείλει κανείς να κερδίσει την τροφή του αποκλειστικά και μόνον με την εργασία του ή μπορεί και να βασισθεί στους άλλους; Χωρίς αμφιβολία, οι πρώτοι χριστιανοί ιεραπόστολοι είχαν δείξει τον δρόμο δεχόμενοι τη φιλοξενία και τις περιποιήσεις των πιστών όταν έφθαναν σε μια πόλη. Εν τούτοις ο Παύλος ήταν αρνητικός απέναντι σε αυτές τις πρακτικές. Το πνεύμα της φράσης του, το οποίο μεταδόθηκε στη χριστιανική Δύση ως τον Μεσαίωνα, καταδίκαζε τους τυχοδιώκτες. Γι’ αυτούς προβλέπονταν καταναγκαστικά έργα, ενδεχομένως ακόμη και φυλακή. Η αναγωγή της εργασίας σε ηθική αξία επρόκειτο έτσι να δημιουργήσει ζώνες δυστυχίας.
Ούτως ή άλλως, η πιο χαρακτηριστική απόδειξη έγκειται στην ίδια τη γένεση της λέξεως «εργασία», πον θα είναι μακρόχρονη, όσο και επίπονη. Επί μακρόν, κατά τη διάρκεια του Μεσαίωνα, οι άνθρωποι δεν αναζητούν εργασία, αλλά έργο (oeuvre). Η λέξη «εργασία» (στα γαλλικά «travail») προέρχεται από τη λατινική λέξη tripalium, που σημαίνει ένα είδος τσουγκράνας με τρία δόντια, η οποία αποτελεί όργανο βασανισμού… Η γένεση της λέξης είναι από φιλοσοφικής απόψεως ιδιαιτέρως σημαίνουσα. Ενας ιστορικός όπως εγώ δεν μπορεί παρά να εντυπωσιασθεί από μια τέτοια παραδρομή. Μπαίνει κανείς τελικά στον πειρασμό να αναρωτηθεί αν η έννοια της εργασίας υπέστη διαστρέβλωση ταυτιζομένη με τον καταναγκασμό, ώστε να αποτελεί τελικά ένα είδος χαμένης ευκαιρίας.

Περί της εκπροσώπησης των μεταναστών

Διαλέξτε όποιον αγαπάτε ως εκπρόσωπο των εν Ελλάδι νόμιμων Πακιστανών μεταναστών.

Αν είστε ο Μιχάλης Χρυσοχοΐδης και αναζητάτε υποστήριξη για την ίδρυση των στρατοπέδων συγκέντρωσης, συναντηθείτε με τον πρόεδρο του Πολιτιστικού Συνδέσμου Ελλάδας – Πακιστάν, Σουέντ Μοχάμεντ Τζαμίλ, προκειμένου να διασφαλίσετε την παρακάτω δήλωση:

Πρέπει η πολιτεία να κλείσει τα σύνορα, να μην μπαίνουν παράνομοι μετανάστες εδώ, οι παράνομοι μετανάστες που είναι εδώ, βεβαίως όλοι ξέρουμε πως ζουν και πως επιβιώνουν σε άθλιες συνθήκες. Για αυτό και αυτή η πρωτοβουλία που υπάρχει, για τα κέντρα φιλοξενίας με προϋπόθεση ότι οι προδιαγραφές θα είναι σαν της Ευρώπης, ανθρώπινες με σεβασμό σε όλα τα δικαιώματα, τα θρησκευτικά, τα ιατρικά και με καθαριότητα εμείς συμφωνούμε.

Αν πάλι είστε ο πατέρας ή η μάνα των Χαμαγιού Ανουάρ και Βακάρ Αχμέντ και αναζητάτε τα χρήματα που απαιτούνται ώστε οι σοροί των παιδιών σας που αυτοθυσιάστηκαν να ταξιδέψουν ως τα πάτρια εδάφη, απευθυνθείτε στον πρόεδρο της πακιστανικής κοινότητας Τζαβέτ Ασλάμ.

Καθείς εφ’ ω ετάχθη, έτσι πάνε τα πράγματα.

ΥΓ. Αν είστε ο Μιχάλης Χρυσοχοΐδης, καλό είναι που πήρατε την απαραίτητη βοήθεια κι απ’ τον Ζαν Ντανιέλ Κολομπανί, για τον οποίον τι να πει η Χελώνα, όταν τάχει εγκαίρως πει το Jungle Report.

Μιχάλης αγαπημένος

«Λίγο μετά το Πάσχα, οι πρώτοι φιλοξενούμενοι στο κέντρο της Αττικής θα είναι μία πραγματικότητα. Για να δείξουμε, ο πολιτικός κόσμος της χώρας -και πριν τις εκλογές – ότι έχουμε πάρει την απόφαση να σεβαστούμε τη χώρα, την πατρίδα και τον ελληνικό λαό» υπογράμμισε ο κ. Χρυσοχοΐδης, παρουσιάζοντας τους 200 νέους αστυνομικούς, που θα ενισχύσουν από σήμερα τις Ομάδες ΔΙ.ΑΣ..

Επανέλαβε ακόμη ότι δεν πρόκειται για «προεκλογικό ζήτημα, όπως λένε κάποιοι και ακούω σε ορισμένες εκπομπές» και τόνισε ότι δεν μπορεί πλέον να υπάρξει ανοχή «σε ένα φαινόμενο που έχει δημιουργήσει τεράστια κοινωνικά προβλήματα», προβλήματα «ουσιαστικά ζωής», όπως είπε χαρακτηριστικά. «Αλλοίμονο, αν αναδείξουμε σε προεκλογικό ζήτημα το μεγαλύτερο εθνικό κοινωνικό ζήτημα που απασχολεί σήμερα την χώρα», σημείωσε.

Αλίμονο, αν σε πιστέψουμε.

Εκτός, βέβαια, αν δεν πρόκειται να γίνουν εκλογές.